Zanim zaczniemy: małe słowo, duża sprawa
Polski nie ma rodzajników i dlatego Polak najczęściej je gubi. Mówi „madre è infermiera”, a Włoch słyszy to mniej więcej tak, jak my słyszymy „matka jest pielęgniarką” w ustach robota. Zrozumie, ale od razu wie, że coś jest nie tak. Rodzajnik to małe słowo przed rzeczownikiem, które mówi, jakiego jest rodzaju i liczby. We włoskim jest go dużo: siedem form określonych i cztery nieokreślone.
Brzmi groźnie? Wszystkie formy wynikają z dwóch pytań: jakiego rodzaju jest słowo i od jakiej litery się zaczyna. Zrób to dziś porządnie, a przez resztę kursu będziesz zbierać nagrodę. Każde nowe słowo ucz się od razu z rodzajnikiem: nie padre, tylko il padre.
Rodzajniki: il, lo, la, l' i un, uno, una, un'
Rodzaj rzeczownika zwykle zdradza końcówka: na -o to prawie zawsze rodzaj męski (figlio, nonno), na -a zwykle żeński (figlia, nonna). Słowa na -e mogą być i takie, i takie (il padre, la madre), więc tych trzeba się nauczyć z rodzajnikiem. Teraz pierwsza litera słowa:
| Rodzaj | Kiedy | Liczba poj. | Liczba mn. | Przykłady |
|---|---|---|---|---|
| męski | większość spółgłosek | il | i | il padre, i padri; il figlio, i figli |
| męski | s + spółgłoska, z, gn, ps, x, y | lo | gli | lo zio, gli zii; lo studente, gli studenti |
| męski | samogłoska | l' | gli | l'amico, gli amici; l'anno, gli anni |
| żeński | spółgłoska | la | le | la madre, le madri; la zia, le zie |
| żeński | samogłoska | l' | le | l'amica, le amiche; l'Italia |
Trzy rzeczy do zapamiętania. Po pierwsze, lo i gli to rodzajniki dla „trudnych” początków: z i s ze spółgłoską. Stąd lo zio, lo zaino, lo studente, ale il sole, bo po s stoi samogłoska. Po drugie, gli to liczba mnoga zarówno od lo, jak i od męskiego l': gli amici. Po trzecie, rodzaj żeński w liczbie mnogiej ma zawsze le, bez wyjątków i bez apostrofu: le amiche.
Liczba mnoga rzeczowników na razie w skrócie: -o przechodzi w -i (figlio, figli), -a w -e (sorella, sorelle), a -e w -i (padre, padri). Wyjątkami zajmiemy się w lekcji 9.
Rodzajnik nieokreślony (jakiś, jeden) działa tak samo, tylko ma mniej form, bo nie ma liczby mnogiej:
| Określony | Nieokreślony | Przykłady |
|---|---|---|
| il, męski l' | un | un fratello, un amico (bez apostrofu!) |
| lo | uno | uno zio, uno studente, uno zaino |
| la | una | una sorella, una zia |
| żeński l' | un' | un'amica, un'ora |
Un amico, ale un'amica. Apostrof w rodzajniku nieokreślonym pojawia się tylko w rodzaju żeńskim. To najczęstszy błąd pisowni nawet u Włochów. Dzięki temu apostrof w piśmie od razu mówi, o kim mowa: un amico to przyjaciel, un'amica to przyjaciółka.
Rodzina
| On | Ona | Liczba mnoga | polski |
|---|---|---|---|
| il padre, il papà | la madre, la mamma | i genitori | ojciec, tata; matka, mama; rodzice |
| il figlio | la figlia | i figli | syn, córka; dzieci (czyjeś) |
| il fratello | la sorella | i fratelli | brat, siostra; bracia albo rodzeństwo |
| il nonno | la nonna | i nonni | dziadek, babcia; dziadkowie |
| lo zio | la zia | gli zii | wujek, stryj; ciocia; wujostwo |
| il cugino | la cugina | i cugini | kuzyn, kuzynka |
| il nipote | la nipote | i nipoti | wnuk, wnuczka; bratanek, siostrzenica… |
| il marito | la moglie | — | mąż, żona |
| il suocero | la suocera | i suoceri | teść, teściowa; teściowie |
Liczba mnoga męska obejmuje wszystkich. I figli to synowie, ale też „dzieci”, gdy jest wśród nich córka. I fratelli to bracia albo całe rodzeństwo, a i nonni to dziadek z babcią. Dlatego Hai fratelli? znaczy po prostu „Masz rodzeństwo?”.
Jeden nipote na wszystko. To słowo znaczy i „wnuk”, i „bratanek” albo „siostrzeniec”. Z kontekstu zwykle wiadomo, o kogo chodzi: babcia mówi o wnukach, ciocia o siostrzeńcach. A gdy trzeba być precyzyjnym, Włosi dopowiadają: il figlio di mio fratello, „syn mojego brata”.
Wpadka Tomka: przez cały pierwszy tydzień Tomek opowiadał w pracy o swoich parenti: I miei parenti abitano a Bydgoszcz. Sono due. Gianni się zdziwił: Solo due parenti? Che famiglia piccola! Bo i parenti to krewni, cała rodzina, a rodzice to i genitori. Tomek ma dwoje rodziców i ze trzydziestu krewnych.
Dialog 1 — Le foto di famiglia
Niedzielne popołudnie. Signora Pina zaprosiła Tomka na kawę, a raczej na przesłuchanie. Chce wiedzieć wszystko o rodzinie nowych sąsiadów. Tomek wyjmuje telefon i przewija zdjęcia, a Mortadella śpi na najlepszym fotelu.
Questo i questa. Pina wskazuje zdjęcia słowem „ten, ta”: questo signore, questa ragazza, questa foto. Forma zgadza się z rzeczownikiem, tak samo jak polskie „ten, ta”. Słowo foto jest rodzaju żeńskiego (to skrót od la fotografia) i w liczbie mnogiej się nie zmienia: le foto.
Gramatyka: il mio, la tua, il suo, il nostro
Włoskie zaimki dzierżawcze mają dwie cechy, które Polaka zaskakują. Pierwsza: zwykle stoją z rodzajnikiem, czyli dosłownie mówi się „ten mój dom”: la mia casa. Druga: zgadzają się z rzeczą, którą się posiada, a nie z właścicielem.
| Czyje? | m. poj. | ż. poj. | m. mn. | ż. mn. |
|---|---|---|---|---|
| moje (io) | il mio | la mia | i miei | le mie |
| twoje (tu) | il tuo | la tua | i tuoi | le tue |
| jego, jej; pana, pani | il suo | la sua | i suoi | le sue |
| nasze (noi) | il nostro | la nostra | i nostri | le nostre |
| wasze (voi) | il vostro | la vostra | i vostri | le vostre |
| ich (loro) | il loro | la loro | i loro | le loro |
Suo to „jego” i „jej” naraz. Forma zależy od rzeczy, nie od właściciela: la sua casa to i „jego dom”, i „jej dom”, bo casa jest rodzaju żeńskiego. Il suo gatto to „jej kot”, gdy mowa o Pinie, bo gatto jest rodzaju męskiego. To samo słowo znaczy też „pana, pani”: il Suo indirizzo z lekcji 3. A polskiego „swój” we włoskim nie ma: Lenka mostra i suoi disegni, „Lenka pokazuje swoje rysunki”.
Rodzina bez rodzajnika. Przy członku rodziny w liczbie pojedynczej rodzajnik znika: mio padre, mia madre, tuo fratello, sua moglie, nostra nonna. Wraca w czterech sytuacjach:
| Kiedy rodzajnik wraca | Przykład |
|---|---|
| liczba mnoga | i miei genitori, le mie sorelle |
| zaimek loro | il loro figlio, la loro nonna |
| zdrobnienie albo dodatkowe określenie | il mio fratellino, la mia sorella maggiore |
| zwykle przy mamma i papà | la mia mamma, il mio papà |
Czyja jest rzecz, mówi przyimek di: il gatto di Pina (kot Piny), la moglie di Tomek (żona Tomka), il padre di Tomek (tata Tomka). Pytanie brzmi Di chi è?, czyli „Czyje to jest?”.
Masz rodzeństwo? Jesteś żonaty?
Te pytania usłyszysz we Włoszech szybko, często już przy drugiej kawie. Odpowiedzi są krótkie:
| Pytanie | Odpowiedzi |
|---|---|
| Hai fratelli? | Sì, ho un fratello e una sorella. / No, sono figlio unico. / No, sono figlia unica. |
| Hai figli? | Sì, ho due figli. / No, non ho figli. |
| Sei sposato? Sei sposata? | Sì, sono sposato. / No, sono single. / Ho una fidanzata. / Sono separata. / Sono vedova. |
Forma zgadza się z płcią. Sposato, separato, vedovo to przymiotniki, więc mężczyzna jest sposato, a kobieta sposata. Ewa powie Sono sposata, a signora Pina Sono vedova. Tylko single jest takie samo dla obojga. Il fidanzato, la fidanzata to chłopak, dziewczyna w poważnym związku albo narzeczeni.
Ciekawostka: we Włoszech kobieta po ślubie zgodnie z prawem zachowuje swoje nazwisko. W dokumentach, u lekarza i w szkole dzieci Włoszka dalej występuje jako panna z domu, a nazwisko męża może najwyżej dodać do swojego. Dlatego na szkolnej liście mama i tata często mają różne nazwiska i nikogo to nie dziwi.
Ciekawostka: niedzielny obiad u nonny to we Włoszech instytucja. Cała rodzina przy jednym stole, kilka dań, rozmowy do wieczora. Włosi też długo mieszkają z rodzicami, często do trzydziestki, a czasem dłużej. Dorosłego syna, któremu u mamy jest za dobrze, nazywa się z przekąsem mammone.
Dialog 2 — In pausa pranzo
Przerwa obiadowa na budowie. Tomek, Gianni i Karim, kolega z Maroka, siedzą na skrzynkach z kanapkami. Gianni wyjmuje z portfela zdjęcie rodziny i, jak zwykle, ma dużo do powiedzenia.
Beato te! To bardzo częste włoskie „szczęściarz z ciebie!”, „dobrze ci!”. Do kobiety beata te!, do grupy beati voi!. Zwróć też uwagę na a casa tua, „u ciebie w domu”. W tym utartym zwrocie zaimek stoi po rzeczowniku i rodzajnika nie ma.
Czytanka: Una famiglia in due paesi
Na kursie u Chiary Ewa dostała zadanie domowe: napisać o swojej rodzinie. Oto jej tekst.
Słownictwo lekcji 4
Od tej lekcji rodzajnik przy rzeczowniku to nie dodatek, tylko część słowa. Ucz się lo zio, a nie samego zio. W słowniczku przy każdym rzeczowniku masz rodzajnik i liczbę mnogą.
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
- Rodzajnik określony (w nawiasie liczba mnoga): il (i) dla większości słów męskich, lo (gli) przed z i s ze spółgłoską, l' (gli) przed samogłoską; w rodzaju żeńskim la i l', w liczbie mnogiej zawsze le.
- Rodzajnik nieokreślony: un, uno, una, un'. Apostrof tylko w żeńskim: un amico, ale un'amica.
- Zaimki dzierżawcze z rodzajnikiem i zgodne z rzeczą: la mia casa, i suoi figli. Suo to „jego”, „jej” i „pana, pani”.
- Rodzina w liczbie pojedynczej bez rodzajnika: mia madre, tuo fratello, ale i miei genitori, il loro figlio, la mia mamma.
- Czyje? Di chi è? — il gatto di Pina.
- Fałszywi przyjaciele: i parenti to krewni, a rodzice to i genitori; nipote to i wnuk, i bratanek.
To koniec części darmowej. W lekcji 5 Tomek opowiada o pracy, a Ty poznasz najważniejszą rzecz w całym włoskim: odmianę czasowników na -are, -ere, -ire, dzięki której powiesz już prawie wszystko o swoim dniu. Zanim tam pójdziesz, sprawdź się w teście działowym.