Lekcja 4 · poziom A1

La mia famiglia

Rodzina to we Włoszech temat numer jeden: zaraz po Di dove sei? padnie Sei sposato? Hai figli? W tej lekcji Tomek pokazuje signorze Pinie zdjęcia w telefonie i zapowiada wizytę dziadka Zbyszka, a Gianni opowiada, kto naprawdę rządzi w jego domu. Ty poznasz wszystkie włoskie rodzajniki i zaimki „mój, twój, jego”, czyli dwie rzeczy, które Polakowi sprawiają najwięcej kłopotu. Spokojnie: rządzą nimi proste reguły.

0 z 9 ćwiczeń

Zanim zaczniemy: małe słowo, duża sprawa

Polski nie ma rodzajników i dlatego Polak najczęściej je gubi. Mówi „madre è infermiera”, a Włoch słyszy to mniej więcej tak, jak my słyszymy „matka jest pielęgniarką” w ustach robota. Zrozumie, ale od razu wie, że coś jest nie tak. Rodzajnik to małe słowo przed rzeczownikiem, które mówi, jakiego jest rodzaju i liczby. We włoskim jest go dużo: siedem form określonych i cztery nieokreślone.

Brzmi groźnie? Wszystkie formy wynikają z dwóch pytań: jakiego rodzaju jest słowo i od jakiej litery się zaczyna. Zrób to dziś porządnie, a przez resztę kursu będziesz zbierać nagrodę. Każde nowe słowo ucz się od razu z rodzajnikiem: nie padre, tylko il padre.

Rodzajniki: il, lo, la, l' i un, uno, una, un'

Rodzaj rzeczownika zwykle zdradza końcówka: na -o to prawie zawsze rodzaj męski (figlio, nonno), na -a zwykle żeński (figlia, nonna). Słowa na -e mogą być i takie, i takie (il padre, la madre), więc tych trzeba się nauczyć z rodzajnikiem. Teraz pierwsza litera słowa:

RodzajKiedyLiczba poj.Liczba mn.Przykłady
męskiwiększość spółgłosekiliil padre, i padri; il figlio, i figli
męskis + spółgłoska, z, gn, ps, x, yloglilo zio, gli zii; lo studente, gli studenti
męskisamogłoskal'glil'amico, gli amici; l'anno, gli anni
żeńskispółgłoskalalela madre, le madri; la zia, le zie
żeńskisamogłoskal'lel'amica, le amiche; l'Italia

Trzy rzeczy do zapamiętania. Po pierwsze, lo i gli to rodzajniki dla „trudnych” początków: z i s ze spółgłoską. Stąd lo zio, lo zaino, lo studente, ale il sole, bo po s stoi samogłoska. Po drugie, gli to liczba mnoga zarówno od lo, jak i od męskiego l': gli amici. Po trzecie, rodzaj żeński w liczbie mnogiej ma zawsze le, bez wyjątków i bez apostrofu: le amiche.

Liczba mnoga rzeczowników na razie w skrócie: -o przechodzi w -i (figlio, figli), -a w -e (sorella, sorelle), a -e w -i (padre, padri). Wyjątkami zajmiemy się w lekcji 9.

Rodzajnik nieokreślony (jakiś, jeden) działa tak samo, tylko ma mniej form, bo nie ma liczby mnogiej:

OkreślonyNieokreślonyPrzykłady
il, męski l'unun fratello, un amico (bez apostrofu!)
lounouno zio, uno studente, uno zaino
launauna sorella, una zia
żeński l'un'un'amica, un'ora

Un amico, ale un'amica. Apostrof w rodzajniku nieokreślonym pojawia się tylko w rodzaju żeńskim. To najczęstszy błąd pisowni nawet u Włochów. Dzięki temu apostrof w piśmie od razu mówi, o kim mowa: un amico to przyjaciel, un'amica to przyjaciółka.

Rodzina

OnOnaLiczba mnogapolski
il padre, il papàla madre, la mammai genitoriojciec, tata; matka, mama; rodzice
il figliola figliai figlisyn, córka; dzieci (czyjeś)
il fratellola sorellai fratellibrat, siostra; bracia albo rodzeństwo
il nonnola nonnai nonnidziadek, babcia; dziadkowie
lo ziola ziagli ziiwujek, stryj; ciocia; wujostwo
il cuginola cuginai cuginikuzyn, kuzynka
il nipotela nipotei nipotiwnuk, wnuczka; bratanek, siostrzenica…
il maritola moglie—mąż, żona
il suocerola suocerai suoceriteść, teściowa; teściowie

Liczba mnoga męska obejmuje wszystkich. I figli to synowie, ale też „dzieci”, gdy jest wśród nich córka. I fratelli to bracia albo całe rodzeństwo, a i nonni to dziadek z babcią. Dlatego Hai fratelli? znaczy po prostu „Masz rodzeństwo?”.

Jeden nipote na wszystko. To słowo znaczy i „wnuk”, i „bratanek” albo „siostrzeniec”. Z kontekstu zwykle wiadomo, o kogo chodzi: babcia mówi o wnukach, ciocia o siostrzeńcach. A gdy trzeba być precyzyjnym, Włosi dopowiadają: il figlio di mio fratello, „syn mojego brata”.

Wpadka Tomka: przez cały pierwszy tydzień Tomek opowiadał w pracy o swoich parenti: I miei parenti abitano a Bydgoszcz. Sono due. Gianni się zdziwił: Solo due parenti? Che famiglia piccola! Bo i parenti to krewni, cała rodzina, a rodzice to i genitori. Tomek ma dwoje rodziców i ze trzydziestu krewnych.

Dialog 1 — Le foto di famiglia

Niedzielne popołudnie. Signora Pina zaprosiła Tomka na kawę, a raczej na przesłuchanie. Chce wiedzieć wszystko o rodzinie nowych sąsiadów. Tomek wyjmuje telefon i przewija zdjęcia, a Mortadella śpi na najlepszym fotelu.

Salon signory Piny: koronkowe serwetki, zdjęcia w ramkach, kot na fotelu. Tomek pokazuje zdjęcia w telefonie.

Questo i questa. Pina wskazuje zdjęcia słowem „ten, ta”: questo signore, questa ragazza, questa foto. Forma zgadza się z rzeczownikiem, tak samo jak polskie „ten, ta”. Słowo foto jest rodzaju żeńskiego (to skrót od la fotografia) i w liczbie mnogiej się nie zmienia: le foto.

Gramatyka: il mio, la tua, il suo, il nostro

Włoskie zaimki dzierżawcze mają dwie cechy, które Polaka zaskakują. Pierwsza: zwykle stoją z rodzajnikiem, czyli dosłownie mówi się „ten mój dom”: la mia casa. Druga: zgadzają się z rzeczą, którą się posiada, a nie z właścicielem.

Czyje?m. poj.ż. poj.m. mn.ż. mn.
moje (io)il miola miai mieile mie
twoje (tu)il tuola tuai tuoile tue
jego, jej; pana, paniil suola suai suoile sue
nasze (noi)il nostrola nostrai nostrile nostre
wasze (voi)il vostrola vostrai vostrile vostre
ich (loro)il lorola loroi lorole loro

Suo to „jego” i „jej” naraz. Forma zależy od rzeczy, nie od właściciela: la sua casa to i „jego dom”, i „jej dom”, bo casa jest rodzaju żeńskiego. Il suo gatto to „jej kot”, gdy mowa o Pinie, bo gatto jest rodzaju męskiego. To samo słowo znaczy też „pana, pani”: il Suo indirizzo z lekcji 3. A polskiego „swój” we włoskim nie ma: Lenka mostra i suoi disegni, „Lenka pokazuje swoje rysunki”.

Rodzina bez rodzajnika. Przy członku rodziny w liczbie pojedynczej rodzajnik znika: mio padre, mia madre, tuo fratello, sua moglie, nostra nonna. Wraca w czterech sytuacjach:

Kiedy rodzajnik wracaPrzykład
liczba mnogai miei genitori, le mie sorelle
zaimek loroil loro figlio, la loro nonna
zdrobnienie albo dodatkowe określenieil mio fratellino, la mia sorella maggiore
zwykle przy mamma i papàla mia mamma, il mio papà

Czyja jest rzecz, mówi przyimek di: il gatto di Pina (kot Piny), la moglie di Tomek (żona Tomka), il padre di Tomek (tata Tomka). Pytanie brzmi Di chi è?, czyli „Czyje to jest?”.

Masz rodzeństwo? Jesteś żonaty?

Te pytania usłyszysz we Włoszech szybko, często już przy drugiej kawie. Odpowiedzi są krótkie:

PytanieOdpowiedzi
Hai fratelli?Sì, ho un fratello e una sorella. / No, sono figlio unico. / No, sono figlia unica.
Hai figli?Sì, ho due figli. / No, non ho figli.
Sei sposato? Sei sposata?Sì, sono sposato. / No, sono single. / Ho una fidanzata. / Sono separata. / Sono vedova.

Forma zgadza się z płcią. Sposato, separato, vedovo to przymiotniki, więc mężczyzna jest sposato, a kobieta sposata. Ewa powie Sono sposata, a signora Pina Sono vedova. Tylko single jest takie samo dla obojga. Il fidanzato, la fidanzata to chłopak, dziewczyna w poważnym związku albo narzeczeni.

Ciekawostka: we Włoszech kobieta po ślubie zgodnie z prawem zachowuje swoje nazwisko. W dokumentach, u lekarza i w szkole dzieci Włoszka dalej występuje jako panna z domu, a nazwisko męża może najwyżej dodać do swojego. Dlatego na szkolnej liście mama i tata często mają różne nazwiska i nikogo to nie dziwi.

Ciekawostka: niedzielny obiad u nonny to we Włoszech instytucja. Cała rodzina przy jednym stole, kilka dań, rozmowy do wieczora. Włosi też długo mieszkają z rodzicami, często do trzydziestki, a czasem dłużej. Dorosłego syna, któremu u mamy jest za dobrze, nazywa się z przekąsem mammone.

Dialog 2 — In pausa pranzo

Przerwa obiadowa na budowie. Tomek, Gianni i Karim, kolega z Maroka, siedzą na skrzynkach z kanapkami. Gianni wyjmuje z portfela zdjęcie rodziny i, jak zwykle, ma dużo do powiedzenia.

Budowa w Bolonii, przerwa obiadowa. Trzej elektrycy na skrzynkach, Gianni z portfelem w ręce.

Beato te! To bardzo częste włoskie „szczęściarz z ciebie!”, „dobrze ci!”. Do kobiety beata te!, do grupy beati voi!. Zwróć też uwagę na a casa tua, „u ciebie w domu”. W tym utartym zwrocie zaimek stoi po rzeczowniku i rodzajnika nie ma.

Czytanka: Una famiglia in due paesi

Na kursie u Chiary Ewa dostała zadanie domowe: napisać o swojej rodzinie. Oto jej tekst.

Słownictwo lekcji 4

Od tej lekcji rodzajnik przy rzeczowniku to nie dodatek, tylko część słowa. Ucz się lo zio, a nie samego zio. W słowniczku przy każdym rzeczowniku masz rodzajnik i liczbę mnogą.

Ćwiczenia podsumowujące

Podsumowanie

  • Rodzajnik określony (w nawiasie liczba mnoga): il (i) dla większości słów męskich, lo (gli) przed z i s ze spółgłoską, l' (gli) przed samogłoską; w rodzaju żeńskim la i l', w liczbie mnogiej zawsze le.
  • Rodzajnik nieokreślony: un, uno, una, un'. Apostrof tylko w żeńskim: un amico, ale un'amica.
  • Zaimki dzierżawcze z rodzajnikiem i zgodne z rzeczą: la mia casa, i suoi figli. Suo to „jego”, „jej” i „pana, pani”.
  • Rodzina w liczbie pojedynczej bez rodzajnika: mia madre, tuo fratello, ale i miei genitori, il loro figlio, la mia mamma.
  • Czyje? Di chi è? — il gatto di Pina.
  • Fałszywi przyjaciele: i parenti to krewni, a rodzice to i genitori; nipote to i wnuk, i bratanek.

To koniec części darmowej. W lekcji 5 Tomek opowiada o pracy, a Ty poznasz najważniejszą rzecz w całym włoskim: odmianę czasowników na -are, -ere, -ire, dzięki której powiesz już prawie wszystko o swoim dniu. Zanim tam pójdziesz, sprawdź się w teście działowym.

Dalej: test działowy 1 — Quanto sai già?