Zanim zaczniemy: dlaczego liczby są tak wcześnie
Pierwszy tydzień we Włoszech to festiwal liczb. Numer mieszkania i kod do bramy. Numer telefonu właściciela, który domani passa, czyli „jutro wpadnie”. Cena chleba w piekarni Forno Rosa. Numer autobusu TPER, który wiezie Antka do szkoły. A przede wszystkim il codice fiscale: szesnaście znaków, bez których we Włoszech nie podpiszesz umowy o pracę ani najmu, nie kupisz karty SIM i nie zapiszesz się do lekarza.
Dobra wiadomość: włoskie liczby buduje się w tej samej kolejności co polskie. „Dwadzieścia trzy” to ventitré, czyli venti + tre, pisane razem. Trzeba tylko zapamiętać pierwszą dwudziestkę i kilka reguł łączenia.
Liczby od 0 do 20
Kliknij każdą liczbę i posłuchaj. Powtarzaj na głos, zwłaszcza te zaznaczone na czerwono.
Siedemnastka odwraca kolejność. Od 11 do 16 najpierw stoi jedność, potem -dici (dziesięć): un-dici, do-dici, tre-dici. Od 17 odwrotnie, najpierw dziesięć, potem jedność: dici-assette, dici-otto, dici-annove. Polak, który liczy po polsku „siedem-naście”, w tym miejscu się potyka. Przećwicz tę granicę kilka razy: quindici, sedici, diciassette, diciotto.
Uwaga na sei. To słowo znasz już z lekcji 2: tu sei, „ty jesteś”. Teraz to także liczba 6. Zdanie Sei sei? nie ma sensu, ale Lenka ha sei anni ma go jak najbardziej.
Dziesiątki i liczby złożone
| Liczba | Słownie | Liczba | Słownie |
|---|---|---|---|
| 20 | venti | 60 | sessanta |
| 30 | trenta | 70 | settanta |
| 40 | quaranta | 80 | ottanta |
| 50 | cinquanta | 90 | novanta |
| 100 | cento | ||
Liczby złożone piszemy jednym słowem: ventidue (22), trentacinque (35), quarantasette (47), novantanove (99). Wyglądają groźnie, ale to tylko dwa znane słowa sklejone razem. Do tego dwie reguły:
| Reguła | Przykłady |
|---|---|
| przed uno i otto dziesiątka traci ostatnią samogłoskę | ventuno, ventotto, trentuno, trentotto, cinquantotto |
| na końcu złożenia tre dostaje kreskę | ventitré, trentatré, sessantatré |
Sessanta czy settanta? To para, która myli wszystkich. Pomoże Ci jedność: sei (6) daje sessanta (60) z ss, a sette (7) daje settanta (70) z tt. W wymowie różnica jest wyraźna: „sessanta” syczy, „settanta” stuka.
Ciekawostka: we Włoszech pechowa jest nie trzynastka, tylko siedemnastka. Dlaczego? Rzymskie XVII po przestawieniu liter daje łacińskie VIXI, „żyłem”, czyli „już nie żyję”, napis z dawnych nagrobków. Zdarza się, że w hotelu brakuje pokoju numer 17, a venerdì 17, piątek siedemnastego, to włoski odpowiednik naszego piątku trzynastego. Trzynastka uchodzi za to raczej za szczęśliwą.
Gramatyka: avere (mieć) i wiek
Po essere czas na drugi najważniejszy czasownik włoskiego: avere, czyli „mieć”. Też jest nieregularny i też trzeba go po prostu zapamiętać. Wkrótce zobaczysz go wszędzie, także w czasie przeszłym.
| Zaimek | avere (mieć) | czytamy | polski |
|---|---|---|---|
| io | ho | „o” | mam |
| tu | hai | „aj” | masz |
| lui, lei, Lei | ha | „a” | ma; pan, pani ma |
| noi | abbiamo | „abbiamo” | mamy |
| voi | avete | „awete” | macie |
| loro | hanno | „anno” | mają |
Po co to h, skoro go nie słychać? Żeby odróżnić w piśmie słowa, które brzmią identycznie: ho (mam) i o (albo), ha (ma) i a (do, w), hanno (mają) i anno (rok). Gdy piszesz, zadaj sobie pytanie: czy da się tu wstawić „mieć”? Jeśli tak, potrzebne jest h.
Wiek podajesz tak jak po polsku, z czasownikiem „mieć”:
| Pytanie | Odpowiedź | Znaczenie |
|---|---|---|
| Quanti anni hai? | Ho trentotto anni. | Ile masz lat? Mam trzydzieści osiem lat. |
| Quanti anni ha? | Ho settantanove anni. | Ile pani ma lat? Mam siedemdziesiąt dziewięć lat. |
| Quanti anni ha Lenka? | Ha sei anni. | Ile lat ma Lenka? Ma sześć lat. |
Trent'anni i ventun anni. Przed anni końcowa samogłoska liczby często wypada: trent'anni, quarant'anni. Pełne trenta anni też jest poprawne, ale rzadziej słychać je w mowie. A liczby kończące się na -uno przed rzeczownikiem tracą o: ventun anni, trentun anni.
Wpadka Tomka: Gianni zapytał Tomka w pracy o wiek. Tomek odpowiedział szybko i z pojedynczym „n”: Ho trentotto ani. Gianni zrobił wielkie oczy, potem się zakrztusił kawą. Gli anni to lata, a l'ano z jednym „n” to słowo z gabinetu lekarskiego, i to z tej części ciała, o której przy kawie się nie rozmawia. Podwójne spółgłoski z lekcji 1 to nie ozdobnik: anno trzymasz dłużej, jak w polskim „Anna”.
Mieć zamiast być. Włoski używa avere także tam, gdzie my mówimy „jestem”: ho fame (jestem głodny, dosłownie „mam głód”), ho sete (chce mi się pić), ho freddo (zimno mi). Wrócimy do tego przy jedzeniu i pogodzie, ale już dziś zapamiętaj: Włoch nie „jest głodny”, Włoch „ma głód”.
Dialog 1 — Il codice fiscale
Bez codice fiscale Tomek nie podpisze umowy w Impianti Reno. Kod wydaje urząd skarbowy, czyli l'Agenzia delle Entrate. Luca idzie z nim, bo urzędowy włoski to osobny język, a Luca zna go od dziecka. Urzędniczka mówi do Tomka na Lei: zwróć uwagę na il Suo indirizzo, „pana adres”.
Ciekawostka: codice fiscale to coś w rodzaju polskiego PESEL-u połączonego z NIP-em. Ma 16 znaków i nie jest losowy. Pierwsze sześć liter to spółgłoski z nazwiska i imienia, potem idą dwie ostatnie cyfry roku urodzenia, litera oznaczająca miesiąc i dzień urodzenia. U kobiet do dnia dodaje się 40, więc Ewa urodzona dwunastego ma w kodzie 52. Dalej kod miejsca urodzenia (dla urodzonych za granicą zaczyna się od litery Z) i na końcu litera kontrolna. Kto zna regułę, odczyta z kodu Twoje urodziny.
Numer telefonu, adres i e-mail
Numer telefonu Włosi dyktują na różne sposoby: cyfra po cyfrze albo w grupach, często dwójkami. Tomek podał w urzędzie tre, tre, tre… zero, zero, zero… zero, zero, zero, zero (w kursie wszystkie numery są zmyślone). Dwójkami brzmi to tak: trentatré, quarantacinque, diciannove (33 45 19). Gdy nie nadążasz, poproś: Una cifra alla volta, per favore („Po jednej cyfrze, proszę”).
| Co | Jak to wygląda | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| komórka, il cellulare | 333 000 0000 | włoskie numery komórkowe zaczynają się od 3 |
| telefon stacjonarny, il fisso | 051 … | numer kierunkowy (il prefisso) zaczyna się od 0 i wybiera się go zawsze, także z tego samego miasta; Bolonia to 051 |
| adres, l'indirizzo | via Matteotti 28, int. 7 | najpierw ulica, potem numer, jak u nas; interno to numer mieszkania |
| kod pocztowy, il CAP | 40129 Bologna | pięć cyfr przed nazwą miasta |
| e-mail, l'email | ewa.zielinska@… | @ to chiocciola, kropka to punto |
Ślimak zamiast małpy. Znak @ to po włosku la chiocciola, czyli „ślimak”. Adres Ewy brzmi więc: ewa punto zielinska chiocciola gmail punto com. Myślnik to trattino, podkreślnik trattino basso. A polskich liter w adresie e-mail lepiej nie używać.
Dialog 2 — Quanti anni hai?
Sobota rano. Antek i Lenka czekają na klatce, aż mama znajdzie klucze. Z mieszkania na pierwszym piętrze wychodzi signora Pina, oczywiście z Mortadellą na rękach. A Lenka, jak to sześciolatka, pyta o wszystko, o co dorosłym pytać nie wypada.
Lenka mówi do signory Piny na „ty”. Dzieciom wolno: we Włoszech maluchy zwracają się na „ty” prawie do wszystkich i nikt się nie obraża. Antek ma już dwanaście lat, więc mówi grzecznie: Scusi, signora. Ty też trzymaj się Lei, dopóki signora sama nie zaproponuje inaczej.
Ciekawostka: Non si chiede! („O to się nie pyta!”) Antek ma rację. Pytanie o wiek, zwłaszcza kobietę, uchodzi we Włoszech za niedyskretne tak samo jak w Polsce. Starsza signora odpowie Ci najwyżej żartem. Za to o wiek dzieci pyta się zawsze i wszędzie, a odpowiedź Ho sei anni e mezzo! („Mam sześć i pół!”) to w ustach sześciolatka sprawa honoru.
Czytanka: Numeri e documenti
Słownictwo lekcji 3
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
- Od 11 do 16 jedność z przodu (undici, sedici), od 17 dziesiątka z przodu (diciassette, diciotto, diciannove).
- Liczby złożone jednym słowem: quarantasette. Przed uno i otto samogłoska wypada (ventuno, trentotto), a -tré ma kreskę.
- sessanta (60) z sei, settanta (70) z sette; 100 to cento.
- Odmiana avere: ho, hai, ha, abbiamo, avete, hanno. Litera h jest nieme, ale w piśmie obowiązkowe.
- Wiek z „mieć”: Quanti anni hai? Ho trentotto anni. Zawsze anni z podwójnym „n”.
- Telefon i adres: il cellulare, il prefisso, l'indirizzo, il CAP, a @ to chiocciola.
W następnej lekcji: rodzina. Tomek pokazuje signorze Pinie zdjęcia w telefonie i zapowiada wizytę dziadka Zbyszka, a Ty poznasz wszystkie włoskie rodzajniki. Tak, wszystkie siedem. Spokojnie, to łatwiejsze, niż brzmi.