Zanim zaczniemy: pytanie, które usłyszysz sto razy
Di dove sei? to pierwsze pytanie, jakie usłyszysz od Włocha, gdy tylko wychwyci obcy akcent. W kolejce w piekarni, u fryzjera, w poczekalni u lekarza, na budowie. To nie podejrzliwość, tylko zwykła ciekawość: Włosi lubią rozmawiać, a cudzoziemiec to świetny temat. Zaraz potem padnie zwykle drugie pytanie: E ti piace l'Italia? („A podoba ci się we Włoszech?”). Poprawna odpowiedź brzmi: Sì, moltissimo! Zwłaszcza gdy pyta ktoś, kto właśnie poczęstował Cię swoimi tortellini.
Ewa i Tomek zapisali się na wieczorowy kurs włoskiego dla dorosłych cudzoziemców. Takie kursy prowadzą we Włoszech publiczne szkoły dla dorosłych, w skrócie CPIA. Uczy Chiara Mazzoni: trzydzieści lat, cierpliwość anioła i poczucie humoru, które jeszcze się przyda. W grupie jest też Olena z Ukrainy. Zanim jednak zaczną się zajęcia, potrzebujesz kilku nazw krajów.
Kraje i miasta
Nazwy krajów piszemy wielką literą. Inaczej niż po polsku zwykle mają rodzajnik: la Polonia, l'Italia, il Marocco. Rodzajnikom przyjrzymy się dokładnie w lekcji 4. Na razie wystarczy, że przyjmiesz je jako część nazwy. Ważniejsze jest to, jak powiedzieć, skąd jesteś i gdzie mieszkasz.
| Konstrukcja | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|
| sono di + miasto | Sono di Bydgoszcz. | jestem z Bydgoszczy |
| sono + narodowość | Sono polacco. | jestem Polakiem (czyli: jestem z Polski) |
| vengo da + kraj | Vengo dalla Polonia. | pochodzę z Polski, przyjeżdżam z Polski |
| abito a + miasto | Abito a Bologna. | mieszkam w Bolonii |
| abito in + kraj, region | Abito in Italia, in Emilia-Romagna. | mieszkam we Włoszech, w Emilii-Romanii |
Miasto z di, kraj przez narodowość. Pochodzenie z miasta mówisz przez di: Sono di Cracovia. Z krajem tak się nie da. Zamiast tego podajesz narodowość (Sono polacca.) albo mówisz Vengo dalla Polonia. Słówko dalla to da + la, czyli „z” połączone z rodzajnikiem. Takie połączenia ćwiczymy od lekcji 7, na razie potraktuj to zdanie jak gotowiec.
Ciekawostka: kilka polskich miast ma własne włoskie nazwy. Warszawa to Varsavia, Kraków Cracovia, Gdańsk Danzica, a Wrocław Breslavia. Pozostałe miasta po prostu tracą ogonki. Bydgoszczy nie przetłumaczono nigdy i Włosi wymawiają ją tak, jak potrafią. Zobaczysz w dialogu 2.
Dialog 1 — Al corso di italiano
Wtorek, wpół do siódmej wieczorem, szkoła dla dorosłych w Bolognina. W sali kilkanaście osób z różnych krajów, każdy po pracy i każdy trochę zmęczony. Chiara zaczyna od najprostszego pytania na świecie.
Z Lei na tu. Chiara najpierw zwraca się do Ewy grzecznie: E Lei, signora? Di dov'è? Zaraz potem proponuje mówienie na „ty”: ci diamo del tu, dosłownie „dajemy sobie ty”. Tak samo powiesz „jesteśmy na pan, pani”: ci diamo del Lei. Włosi przechodzą na „ty” szybciej niż Polacy, zwłaszcza młodsi i w pracy fizycznej. Ale pierwszy krok należy do starszego albo do przełożonego. Chiara jest nauczycielką, więc proponuje ona.
Ciekawostka: żart Chiary działa i po włosku, i po polsku: la lingua to i „język” w ustach, i „język”, którym mówimy. A Włosi naprawdę mówią rękami. Gesty mają swoje znaczenia, a niektóre zna każdy Włoch: palce złożone w „szyszkę” i potrząsane w górę i w dół to Ma che vuoi?, czyli „O co ci właściwie chodzi?”. Tego gestu nie pokazuj szefowi.
Gramatyka: zaimki osobowe i czasownik essere
Czasownik essere (być) poznałeś w lekcji 1 w dwóch formach: sono i è. Czas na całość. Jest nieregularny, jak „być” w każdym języku, więc formy trzeba po prostu zapamiętać. Na szczęście jest ich sześć i wszystkie są krótkie.
| Zaimek | essere (być) | polski |
|---|---|---|
| io | sono | ja jestem |
| tu | sei | ty jesteś |
| lui, lei, Lei | è | on jest, ona jest; pan jest, pani jest |
| noi | siamo | my jesteśmy |
| voi | siete | wy jesteście |
| loro | sono | oni są, one są |
Sono dwa razy. Io sono i loro sono brzmią tak samo. W praktyce to nie przeszkadza, bo z reszty zdania zwykle wiadomo, o kogo chodzi: Sono polacco mówi jedna osoba, a Sono polacchi to już oni. Gdy trzeba, dodajesz zaimek: Loro sono di Roma.
Zaimki są prostsze niż polskie. Loro to jednocześnie „oni” i „one”, a noi i voi nie mają rodzaju. Rodzaj wraca za to w przymiotniku i narodowości: Ewa i Olena powiedzą siamo straniere, ale gdy dołączy do nich Tomek, cała trójka to już siamo stranieri. Wystarczy jeden mężczyzna w grupie i wraca forma męska, tak samo jak w polskim „one” i „oni”.
lei czy Lei? To samo słowo znaczy „ona” i „pani” (a także „pan”!). W grzecznej rozmowie czasownik stoi w trzeciej osobie, jak w polskim „czy pani jest…”: Signora, Lei è di Bologna? W piśmie grzecznościowe Lei często pisze się wielką literą. Do mężczyzny też mówisz Lei, ale przymiotnik zgadza się z rozmówcą: Signor Benassi, Lei è italiano?
Ciekawostka: a jak grzecznie zwrócić się do grupy, na przykład do dwóch urzędniczek? Istnieje bardzo oficjalne Loro, ale usłyszysz je dziś głównie od kelnera w eleganckiej restauracji. Na co dzień do każdej grupy, także do państwa, mówi się po prostu voi: Voi di dove siete? Tego trzymaj się i Ty.
Żeby już teraz powiedzieć, jakimi językami mówisz, potrzebujesz jeszcze jednego czasownika: parlare (mówić). Jest regularny, a wszystkie czasowniki tego typu dokładnie poznasz w lekcji 5. Na razie przyjrzyj się końcówkom: to one mówią, kto mówi, więc zaimek możesz opuścić.
| Osoba | parlare | polski |
|---|---|---|
| io | parlo | mówię |
| tu | parli | mówisz |
| lui, lei, Lei | parla | mówi |
| noi | parliamo | mówimy |
| voi | parlate | mówicie |
| loro | parlano | mówią |
Uwaga na akcent w parlano. W trzeciej osobie liczby mnogiej akcent pada na trzecią sylabę od końca: PAR-la-no, nie „par-LA-no”. Tak samo A-bi-ta-no (mieszkają). To jeden z odruchów, który od razu zdradza Polaka.
Przeczenie: non, anche, neanche
Tu włoski jest dla Polaka wygodny. Przeczenie non stoi przed czasownikiem, dokładnie tam, gdzie polskie „nie”.
| Zdanie | Przeczenie | Znaczenie |
|---|---|---|
| Parlo tedesco. | Non parlo tedesco. | Nie mówię po niemiecku. |
| Sono inglese. | Non sono inglese. | Nie jestem Anglikiem. |
| Sei di Roma? | No, non sono di Roma. | Nie, nie jestem z Rzymu. |
| Capisco tutto. | Non capisco niente. | Nic nie rozumiem. |
Zwróć uwagę na dwa przeczenia w odpowiedzi: no odpowiada na pytanie, a non przeczy czasownikowi. No, non sono di Roma. Tak samo po polsku: „Nie, nie jestem”. A podwójne przeczenie działa jak u nas: Non capisco niente, dosłownie „nie rozumiem nic”.
| Mówi ktoś | Ty też | Ty nie |
|---|---|---|
| Parlo inglese. | Anch'io. | Io no. |
| Non parlo tedesco. | Neanch'io. | Io sì. |
Anche i neanche. „Też” w zdaniu twierdzącym to anche: Parlo inglese. — Anch'io. W zdaniu przeczącym „też nie” to jedno słowo: neanche (albo nemmeno, neppure, znaczą to samo). Non parlo tedesco. — Neanch'io. Polski odruch podpowiada „anche io non”, a tak Włoch nie powie. Przed io samogłoska zwykle wypada i zostaje apostrof: anch'io, neanch'io. Pełne anche io też jest poprawne.
Neanche na początku zdania. Gdy neanche stoi przed czasownikiem, non już nie dodajesz: Neanche Luca è bolognese. („Luca też nie jest z Bolonii”). Gdy stoi po czasowniku, non wraca: Luca non è bolognese, e neanche Olena. Na początek wystarczy Ci jednak krótkie neanch'io.
Narodowości i języki
Tak samo jak po polsku, a inaczej niż w angielskim, narodowości i języki piszemy małą literą: polacco, italiano, inglese. Wielką literą tylko nazwę kraju. Język to zwykle męska forma narodowości. Narodowości dzielą się na dwie grupy:
| Kraj | On; język | Ona | Oni | One |
|---|---|---|---|---|
| la Polonia | polacco | polacca | polacchi | polacche |
| l'Italia | italiano | italiana | italiani | italiane |
| la Germania | tedesco | tedesca | tedeschi | tedesche |
| l'Ucraina | ucraino | ucraina | ucraini | ucraine |
| la Romania | rumeno | rumena | rumeni | rumene |
| il Marocco | marocchino | marocchina | marocchini | marocchine |
| la Francia | francese | francese | francesi | francesi |
| l'Inghilterra | inglese | inglese | inglesi | inglesi |
| l'Albania | albanese | albanese | albanesi | albanesi |
Dwie grupy. Narodowości na -o mają cztery formy: -o, -a, -i, -e. Narodowości na -e mają tylko dwie: francese dla niego i dla niej, francesi w liczbie mnogiej. Tak samo inglese, cinese, portoghese i bolognese. A skąd h w polacchi i tedeschi? Bez niego polacci czytałoby się „polaczi”. Litera h pilnuje twardego „k”.
O języku mówisz zwykle bez rodzajnika po parlare: Parlo polacco e un po' di italiano. Zwróć uwagę na un po' di, czyli „trochę”. Po' to skrót od poco, dlatego pisze się go z apostrofem, nie z kreską. Słowo straniero znaczy „cudzoziemiec” albo „zagraniczny” i odmienia się jak narodowość: straniero, straniera, stranieri, straniere.
Ciekawostka: zapytaj Włocha Di dove sei?, a rzadko usłyszysz Sono italiano. Częściej Sono bolognese, Sono siciliana albo Sono di Lecce. Włochy zjednoczyły się dopiero w XIX wieku i przywiązanie do własnego miasta jest tu ogromne. Ma nawet nazwę: il campanilismo, od campanile, dzwonnicy. Swoja jest zawsze najpiękniejsza.
Wpadka Tomka: w barze na rogu barista zapytał Tomka, skąd jest. Tomek wypiął pierś i oznajmił z dumą: Io sono Polonia!, czyli „Jestem Polską!”. Barista ukłonił się nisko: Piacere, Polonia. Io sono Italia. Od tej pory tak się witają. Poprawnie: Sono polacco albo Vengo dalla Polonia.
Wymowa: nazwy krajów i narodowości
Nazwy krajów to dobra powtórka z lekcji 1. Sprawdź, czy przeczytasz je poprawnie, zanim klikniesz w nagranie w słowniczku.
| Zapis | Wymowa | Przykład |
|---|---|---|
| ge, gi | „dże”, „dżi” | Germania, Belgio |
| ce, ci | „cze”, „czi” | francese, Grecia, Cina |
| gh, ch | twarde „g” i „k” | Inghilterra, tedeschi, Turchia |
| gn | „ń” | Sardegna, Bologna |
| zz | „c”, długie „tts” | Svizzera |
| -ia z akcentem | „i-a”, dwie sylaby | Romania, Turchia |
Dwie sylaby czy jedna? Pisownia tego nie zdradza i trzeba osłuchać. Polonia, Germania i Italia kończą się jedną sylabą „-nja”, „-lja”: po-LO-nia, dżer-MA-nia, i-TA-lia. Za to w Romania i Turchia akcent pada na i i końcówka rozpada się na dwie sylaby: ro-ma-NI-a, tur-KI-a.
Dialog 2 — Il vicino di casa
Luca Ferri ma dwadzieścia pięć lat, studiuje na Uniwersytecie Bolońskim i mieszka w mieszkaniu obok Zielińskich. Mówi bardzo szybko i bardzo potocznie. W kolejnych lekcjach pomoże Tomkowi w urzędach. Na razie spotykają się na klatce schodowej: Luca z rowerem, Tomek i Antek z kartonem pełnym kabli.
Potoczny włoski Luki. Figo! to „super!”, „ale fajnie!”. Raga to skrót od ragazzi (chłopaki, ludzie) i mówi tak każdy student. Boh znasz już z lekcji 1: „nie wiem” i wzruszenie ramion. Tranquilli to „spokojnie” do kilku osób, do jednej tranquillo albo tranquilla. Słuchaj tych słów, ale do signory Piny i do szefa ich nie używaj.
Di Lecce, in Puglia. Region to po włosku la regione, a Włochy mają ich dwadzieścia. Bolonia leży w Emilia-Romagna, a Lecce na samym obcasie włoskiego buta, w Puglia. Mieszkańca regionu określa przymiotnik: pugliese, siciliano, toscano.
Czytanka: Un palazzo, tante lingue
Ewa na zajęciach u Chiary napisała krótki tekst o swojej kamienicy. Posłuchaj go, a potem przeczytaj sam.
Palazzo to nie pałac. Tak Włosi nazywają każdy większy budynek mieszkalny, także zwykłą kamienicę. Pałac w naszym rozumieniu to też palazzo, na przykład Palazzo d'Accursio, ratusz na Piazza Maggiore. Z kontekstu zawsze wiadomo, o który chodzi.
Słownictwo lekcji 2
Przy narodowościach podajemy formę męską i żeńską. Przy krajach stoi rodzajnik, bo po włosku nazwa kraju zwykle go ma: la Polonia è grande. Wyjątek to zwroty z in: abito in Polonia, in Italia.
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
- Odmiana essere: sono, sei, è, siamo, siete, sono. Lei („pan, pani”) idzie z è, do grupy mówisz voi.
- Zaimki: io, tu, lui, lei, noi, voi, loro. Loro to i „oni”, i „one”.
- Pochodzenie: Sono di Bydgoszcz., Sono polacco., Vengo dalla Polonia. Mieszkanie: a Bologna, ale in Italia.
- Narodowości i języki małą literą, z rodzajem i liczbą: polacco, polacca, polacchi, polacche; na -e tylko dwie formy: francese, francesi.
- Przeczenie non stoi przed czasownikiem: Non parlo tedesco. „Ja też” to anch'io, „ja też nie” to neanch'io.
- Wymowa: Germania to „dżermania”, Sardegna to „sardeńa”, a Romania ma akcent na NI.
W następnej lekcji: liczby, wiek i numer telefonu, czyli wszystko, o co zapytają Tomka w urzędzie przy wyrabianiu codice fiscale. Luca idzie z nim, a signora Pina zdradzi, ile ma lat. Prawie.